Geleceği Olmayanın Günü Lükstür: “Poverty Premium” Kıskacı
Tepki VerEkonomik krizde lüks kahve kuyrukları ve pahalı telefonlar neden uzuyor? “Poverty Premium” (Yoksulluk Primi) kıskacını mercek altına alan bu yazı, geleceği olmayanların neden “bugünü lüks” yaptığını davranışsal iktisat ve sosyoloji penceresinden açıklıyor. Dar gelirliler neden hayatı daha pahalıya yaşıyor?
Geleceği Olmayanın Günü Lükstür: “Poverty Premium” Kıskacı
Sokaklarda, en pahalı kahvecilerin kapılarında ya da lüks tüketim mağazalarının önünde uzayan o kuyrukları görünce çoğumuz aynı cümleyi kuruyoruz: “Hani herkes ekonomik krizden dert yanıyordu? Bak, adım atacak yer yok!” Ya da üç harfli bir markette asgari ücretle kasa bakan, sabahın köründen gece yarısına kadar reyon dizen bir gencin elinde son model, yüz bin liralık o telefonu gördüğümüzde içimizden fısıldıyoruz: “Paran yoksa daha az harca kardeşim, bu neyin lüksü?”
Dışarıdan bakıldığında rasyonel görünmeyen bu tablo, aslında davranışsal iktisat ve sosyolojinin en can yakıcı gerçeklerinden birine işaret ediyor. Literatürde buna “Poverty Premium”, yani Türkçe karşılığıyla “Yoksulluk Primi” deniyor.
Sistem, paradoksal bir şekilde dar gelirliye sadece zor yaşam koşulları sunmakla kalmıyor; aynı yaşamı ona çok daha pahalıya satıyor. Peki, geleceği meçhul, bugünü sıkışmış bir insan neden tüm kredi kartlarını patlatma pahasına lüks markaların ambalajlarına, o çok konuşulan saç şekillendiricilere ya da pahalı gurme kahvelere koşar?
Cevap, insan psikolojisinin en eski savunma mekanizmalarından birinde gizli: Temporal Discounting (Zamanı Hafife Alma). Sürekli maddi ve manevi stres altında yaşayan, yarının ne getireceğini öngöremeyen insanlar, uzun vadeli ve büyük yatırımlar yapmak yerine kısa vadeli, anlık psikolojik ödüllere yönelirler. Çünkü o genç çok iyi bilir ki; yemese de içmese de, o kartları hiç harcamasa da mevcut sistemde ne iyi bir semtte ev alabilecektir ne de hayalindeki o arabayı.
Büyük kapılar yüzüne kapandığında, o da gücünün yettiği en üst sınırı zorlar; statüsünü cebindeki telefona, lüks bir mekanın fincanına ya da bir kozmetik markasının poşetine sığdırır. Bir nevi, makro geleceği olmayan modern insan, mikro lükslerle bugünü kurtarmaya çalışır.
Ancak bu anlık dopamin avcılığı, arkasında çok ağır bir finansal enkaz bırakıyor.
Sosyal medyanın o acımasız sonsuz kaydırma döngüsüne kendimizi kaptırdığımızda, önümüze her an yeni bir “olmazsa olmaz” tüketim nesnesi düşüyor. İnsanlar parmaklarını yukarı kaydırdıkça, o anlık tatmin duygusuyla tüm kredi kartı limitlerini sonuna kadar zorluyor, kartları patlatıyor. Ardından, bir kartın borcunu diğeriyle kapatmaya çalışan, tabiri caizse borcu borçla takla attıran bir girdap başlıyor.
İşte “Yoksulluk Primi” tam bu noktada bir kez daha vuruyor kamçısını: Kart limitleri sürekli dolu olan, borcu borçla çeviren insanın bankacılık sistemindeki kredi skoru hızla çakılıyor. Sonuç? O dar gelirli insan, gelecekte bir kriz anını atlatmak istediğinde, nakit parası olan zengin birine kıyasla bankalardan çok daha yüksek faizle, çok daha “pahalı” krediler kullanmak zorunda kalıyor. Yani sistem, fakirleşen insanı lüks ambalajlarla borçlandırıp, sonra o borcun faizini de katmerli kesiyor.
Öyle ki, artık dijital dünyada bir kesim “Maaş yattığı gibi bizim Sephora camına yansıyan görüntümüz” diyerek bu durumla mizah karışık dalga geçiyor. Bir tarafta yapamadığımız büyük birikimlerin suçunu her gün içtiğimiz o tek bir kahveye bağlayan geleneksel ekol var; diğer tarafta ise geleceği göremediği için anlık ve kontrolsüz lüks alışverişlerle kredi kartlarını patlatan yeni nesil bir refleks…
Kimsenin kendi kazandığı parayı nasıl harcayacağına, kendini hangi küçük lüksle ödüllendirmek isteyeceğine karışamayız; bu son derece insani bir ihtiyaç. Ancak unutmamak gerekir ki; sosyal medyanın parıltısı altında, kredi kartlarını patlatarak satın aldığımız o minik lüksler bizi sadece yarınımıza borçlandırmakla kalmıyor, bizi o fakirleşme sarmalının içine tamamen hapsediyor.
Büyük fırtınalarda gemiyi kurtaramayanlar, kendi kamaralarını güzelleştirmek isterken tüm gemiyi batırıyor.
Bugün o üç harfli marketteki kasiyerin elindeki telefona, en pahalı mekanların kapısındaki kuyruklara, kaydırılan ekranlara ve patlayan o kredi kartı ekstrelerine bir kez daha bakın.
Sahi; biz o şık filtrelerin arkasında gerçekten “yaşıyor” muyuz yoksa sadece öyle görünmenin bedelini geleceğimizi masaya sürerek mi ödüyoruz?
Melika İlze
Köşe Yazarı / Aktivist
